Muqdisho oo Isgoys Taagan
Soomaaliya waxay maanta wajahaysaa mid ka mid ah qalalaasayaashii siyaasadeed ee ugu waaweynaa sannadihii u dambeeyay. Xilli ay ahayd in dalka diiradda saaro la dagaallanka Al-Shabaab, xoojinta hay’adaha dimuqraadiyadda iyo
Soomaaliya waxay maanta wajahaysaa mid ka mid ah qalalaasayaashii siyaasadeed ee ugu waaweynaa sannadihii u dambeeyay. Xilli ay ahayd in dalka diiradda saaro la dagaallanka Al-Shabaab, xoojinta hay’adaha dimuqraadiyadda iyo mideynta shacabka, xiisadaha siyaasadeed ee Muqdisho ayaa gaaray heer walaac leh.
Mucaaradka ayaa ku eedeeyay Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud inuu isku dayayo inuu sii haysto awoodda ka baxsan muddadii loo doortay iyo inuu adeegsado hay’adaha dowladda si loo caburiyo codadka ka soo horjeeda. Iskahorimaadyadii u dambeeyay ee dhex maray ciidamada ammaanka iyo taageerayaasha mucaaradka ayaa sii xoojiyay cabsi laga qabo in Soomaaliya u leexanayso waddo halis ah oo khilaafaadka siyaasadeed lagu xalliyo xoog iyo caburin halkii laga isticmaali lahaa wada hadal iyo is afgarad.
Iyadoo aan loo eegin cidda taageersan madaxweynaha ama mucaaradka, waxaa jira mabda’ aan laga tanaasuli karin: tartanka siyaasadeed waa inuu ku salaysnaadaa xorriyad, caddaalad iyo sharci, mana bannaana in lagu xalliyo xoog ciidan ama cabsi gelin. Marka hoggaamiyeyaasha mucaaradku sheegaan in laga hor istaagayo kulamadooda, la handadayo ama lala beegsanayo xoog, eedeymahaas waxay mudan yihiin baaritaan madax-bannaan oo hufan.
Muranka ku saabsan wax-ka-beddellada dastuurka iyo muddada xilka madaxweynaha ayaa noqday xudunta qalalaasaha siyaasadeed ee maanta jira.
Soomaaliya Ma Awooddo Caburin Siyaasadeed Kale
Si kastaba ha ahaatee, xaqiiqada siyaasadeed ee muuqata ayaa ah in hay’adaha dowladda iyo siyaasiyiinta Soomaaliyeed ay sii kala fogaanayaan. Kala qaybsanaantan waxay ku soo beegmaysaa xilli ay Al-Shabaab weli khatar weyn ku tahay amniga dalka. Marka hoggaanka siyaasadeed uu ku mashquulo muran iyo loollan awood, waxaa daciifaya awoodda qaranka ee lagula dagaallami karo argagixisada.
Waxaa sidoo kale walaac weyn leh wararka la xiriira cadaadiska lagu hayo saxaafadda madaxa bannaan iyo weriyeyaasha ka warramaya xaaladda siyaasadeed. Dimuqraadiyad dhab ah waxay u baahan tahay warbaahin xor ah oo awood u leh inay la xisaabtanto dowladda iyada oo aan ka baqayn cabsi gelin, xarig ama weerarro.
Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud waxaa loo doortay inuu xoojiyo hay’adaha dowladeed iyo nidaamka dimuqraadiyadeed ee dalka. Hoggaamintu waxay timaaddaa marka la ixtiraamo aragtida dadka ka soo horjeeda, la dhegaysto dhaliilaha, lana hormariyo wada hadal iyo tanaasul. Jawaabta mucaaradka ma aha xoog iyo caburin, balse waa wada hadal, is afgarad iyo ku dhaqanka dastuurka.
Shacabka Soomaaliyeed waxay mudan yihiin mustaqbal ku dhisan sharciyad, xasillooni iyo dowladnimo lagu kalsoon yahay. Dowladda iyo mucaaradkuba waa inay dib ugu soo laabtaan miiska wada hadalka si loo helo xal siyaasadeed oo ilaalinaya dastuurka, xorriyadaha shacabka iyo midnimada qaranka.
Mustaqbalka Soomaaliya laguma dhisi karo xoog, cabsi gelin ama awood ku dhegganaan. Waxaa lagu dhisi karaa oo keliya wada tashi, sharciyad, isla xisaabtan iyo ixtiraamka mabaadi’da dimuqraadiyadda.
Waxaa jirta cabsi sii kordheysa oo ku saabsan waxa dhici kara haddii muranka siyaasadeed ee hadda jira uu sii daba dheeraado. Taariikhda Soomaaliya waxay marar badan muujisay in marka ay hay’adaha dowladdu lumiyaan kalsoonida shacabka, ay si degdeg ah u abuuranto xaalad fowdo iyo hubanti la’aan ah. Shacabka Soomaaliyeed, oo muddo dheer la daalaa dhacayay colaado, saboolnimo iyo barakac, ma awoodaan qalalaase siyaasadeed oo cusub.
Marka hoggaamiyeyaasha siyaasadeed ay ku mashquulaan loollan ku saabsan awoodda, baahiyaha shacabka ayaa gadaal loo riixaa. Adeegyada aasaasiga ah sida amniga, caafimaadka, waxbarashada iyo horumarinta dhaqaalaha ayaa halis ugu jira inay hoos u dhacaan. Tani waxay saameyn toos ah ku yeelanaysaa malaayiinta muwaadiniinta Soomaaliyeed ee maalin kasta la tacaalaya duruufo nololeed oo adag.
Waxaa kale oo jirta khatar weyn oo ka dhalan karta haddii uu dalka ka dhasho firaaq awoodeed (power vacuum). Marka aysan jirin hay’ad si buuxda loogu wada kalsoon yahay ama nidaam siyaasadeed oo lagu heshiiyey, waxaa soo baxa kooxo doonaya inay buuxiyaan booskaas. Taariikhdu waxay na bartay in kooxaha xagjirka ah iyo kuwa hubeysan ay inta badan ka faa’iideystaan khilaafaadka siyaasadeed iyo tabar-darrida dowladda si ay u ballaariyaan saameyntooda.
Waxaa kale oo jirta khatar weyn oo ka dhalan karta haddii uu dalka ka dhasho firaaq awoodeed (power vacuum). Marka aysan jirin hay’ad si buuxda loogu wada kalsoon yahay ama nidaam siyaasadeed oo lagu heshiiyey, waxaa soo baxa kooxo doonaya inay buuxiyaan booskaas. Taariikhdu waxay na bartay in kooxaha xagjirka ah iyo kuwa hubeysan ay inta badan ka faa’iideystaan khilaafaadka siyaasadeed iyo tabar-darrida dowladda si ay u ballaariyaan saameyntooda.
Soomaaliya waxay u baahan tahay hoggaan mas’uul ah oo ka hormariya danaha qaranka danaha siyaasadeed ee gaarka ah. Waxaa lagama maarmaan ah in dhammaan dhinacyada ay muujiyaan dulqaad, biseyl siyaasadeed iyo rabitaan dhab ah oo lagu ilaalinayo nabadda iyo midnimada dalka. Haddii aan si degdeg ah loo helin xal lagu wada qanacsan yahay, waxaa jirta khatar ah in dalka uu galo marxalad cusub oo hubanti la’aan siyaasadeed, taas oo saameyn ku yeelan doonta jiilasha maanta iyo kuwa mustaqbalka.
